مقاله پبش رو، اثر آقای محمدمهدی گرم آبدشتی می باشد.

مقدمه :

از قطب راوندی نقل شده است که در خبر است که مردگان در هر شب جمعه از ماه رمضان می آیند و هر یک زا آنها به آواز گریان فریاد می زند که ای اهل من ، ای فرزندان من ، ای خویشان من ، مهربانی کنید به ما با چیزی ، خدا رحمت کند شما را ، ما را به خاطر بیاورید ، فراموش مکنید ما را ، رحم کنید بر ما و بر غربت ما ، رحم کنید بر ما و بخل نکنید از دعا و صدقه ای برای ما ، شاید خدا شما را نیز رحم کند پیش از آنکه شما نیز مانند ما شوید ، ای دریغ که ما توانا بودیم مانند شما .

پس فریادی کنند : چه قدر نزدیک است که به حال خود گریه کنید و نفع ندهد ، چنانکه ما اینک گریه می کنیم و نفع نمی دهد ما را ، پس کوشش کنید پیش از آنکه همانند ما شوید .

و پیامب اسلام (ص) می فرمایند ، هر کس مرده ای را  با صدقه ای مهربانی کند نزد خداوند اجر او مانند کوه احد است ، و در روز قیامت که سا یه ای جز سایه عرش خدا نیست ، در سایه عرش خداوند آرام می گیرد و زنده و مرده با این صدقه نجات می یابند .

و به سند صحیح از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که ، مردگان شاد می شوند به دعا و استغفاری ک برای او انجام دهند . چنانچه زنده ها نیز به هدیه ای که برای او می برند شاد می شوند .

معنای برزخ

برزخ ، عالمی مایل بین دنیا و آخرت است ، عالمی که ویژگی های خود را دارد و عالم ارواح است و ارواح پس از خروج از بدن ها به آن جا منتقل خواهند شد و این عالم قیامت ادامه خواهد داشت.

ادله وجود برزخ

ممکن است برای هر شخصی سؤال شود به چه دلیل چنین عالمی وجود دارد ؟ محدود بودن آن را تا قیامت چگونه اثبات می کنید ؟ چه ویژگی هائی دارد و چگونه این ویژگی ها را ادعا می کنید ؟

الف : آیات برزخی

1 ـ (مَرَجَ العجرَینِ یَلتَقیانِ بَینَهما بَرزخ لایبقیان )

خداوند دو دریا را به هم آمیخت و میان آن دو ، فاصله ای قرار تا هیچ کدام از مرز و قد خود خارج نشوند .

2ـ (و جَعَلَ بَینَهما برنزاً و حجراَ محجوراَ )

و خداوند بین دو دریا فاصله و حایلی قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند .

3ـ (و مِن ورائِهم برزخٌ الی یَومِ یبعَثون )

و از پشت سر آنها( از لحظه­ی مرگ) تا روز قیامت و برانگیخته شدن ، فاصله و برزخی قرار داده شده است .

ب ـ روایات برزخی

1 ـ امام صادق (علیه السلام ) فرمود : برزخ قبر است و آن جایگاه پاداش و کیفر میان دنیا آخرت می باشد .

2 ـ رسول خدا (ص ) فرمود : هیچ منظره ای را ندیدم مگر این که قبر را وحشتزار تر از همه دیدم .

3  ـ امام صادق (علیه السلام ) فرمود : به خدا قسم نمی ترسم بر شما مگر از برزخ و چون کار به ما رسد ما اولی و سزاوار تر از شما می باشیم .

4 ـ امام صادف (علیه السلام) فرمود : (البَرزخُ القَبرُ و هو التّوابُ و العِقابُ بینِ الدنیا و الآخره ).

5 ـ امام صادق (علیه السلام ) فرمود : هنگامی که مردگان خود را قبل از طلوع خورشید زیارت کنید ، آنها زیارت شما را می شنوند و پاسخ شما را می دهند ، اما اگر بعد از طلوع خورشید آن ها را زیارت کنید ، زیارت شما را می شنوند اما پاسخگو نیستند .

پرسش از تازه واردان در عالم برزخ

از  جمله اموری که در برزخ تحقق پیدا می کند ، سؤال از ازه واردان به آن عالم است ، این حقیقت را هم از قرآن می توان استفاده کرد و هم روایات فروانی بر آن دلالت دارند و از اعتقادات مسلم شیعه است .

مرحوم صدوق می گوید : اعتقاد ما درباره پرسش قبر این است که حق بوده و چاره ای جز آن نیست ؛ پس کسی که به خوبی پاسخگو باشد ، در قبرش به روح و ریحان در آخرت به بهشت نعمت ها دست یافته است و کسی که به درستی آنها را جواب ندهد ، در قبرش با حمیم (آب جوشان مخصوص ) پذیرائی می شود و در آخرت داخل جهنم خواهد شد .

مرحوم شیخ مفید نیز در این باره می گوید : سؤال در قبر حق است ، هیچ مؤمنی درباره آن شک به خود را نداده است ، و در کلامی دیگر ادعای و اجماع کرده و می گوید : سؤال در قبر صحیح است و اجماع شیعه  و اصحاب حدیث ، حاکی از آن است .

و روایات صحیح از پیامبر اکرم (ص) بیانگر آن هستند که فرشتگان بر اموات وارد گشته از دین آنها سؤال می کنند .

در برزخ از چه چیز سؤال می شود ؟

اکنون این سؤال پیش می آید که در قبر (برزخ ) از چه چیزهائی می چرسند ؟روایات متعددی سؤال قبر را برای ما تبیین کرده اند .

امام موسی کاظم (علیه السلام) فرموده است : ( به کافر گفته می شود : پروردگارت کیست ؟گوید : الله . از پیامبرش سؤال می کنند ، گوید : حضرت محمد (ص) ، از دینش سؤال می کنند ، گوید : اسلام ، از او سؤال می شود چگونه جواب این سؤال ها را دانستی ؟ پاسخ می دهد : شنیدم که مردم چنین می گفتند من هم چنین گفتم ؛ پس در این هنگام با گرزی چنان بر او می کوبند که اجتماع جن و انس هم تاب تحمل آن را ندارند .)

امام سجاد (عیه السلام ) نیز ضمن روایتی طولانی ضمن در مورد سؤال نکیر و منکر می فرماید : آن دو فرشته اول چیزی که از تو سؤال می کنند ، از پروردگارت می باشد که او را عبادت می کردی ، و از پیامبرت که به سوی تو فرستاده شده است ، و از دین تو که متدین به آن بودی ، و از کتاب (قرآن ) که ان را تلاوت می کردی و از امام تو که ولایتش را داشتی ، سپس از عمرت سؤال می کنند که در چه چیزی آن را فانی کردی ؟ و از مالت سؤال می شود که از کجا به دست آوردی و در چه چیز آن را تلف نمودی .

و در روایتی دیگر از امام صادق (علیه السلام ) موارد سؤال اموری همجون نماز ، زکات ، حج ، روزه و ولات اهل بیت ( علیه السلام ) بر شمرده شده است .

نظر امام خمینی در باره ی وجود فعلی برزخ

امام خمینی (ره) در باره ی زمان عالم برزخ می فرمایند : ( این چشم بسته است الان ، آ ن حجاب است است ، حجاب که برداشته شد آن که اهل جهنم است می بیند درون جهنم است ، حجاب که برداشته شد آن که اهل بهشت است می بیند که درون بهشت است ، برزخ هم برای او بهشت است و برای طرف دیگر جهنم است ، طول مدت برزخ را جز خدا کسی نداند ، شاید میلیون میلیون ها سال طول بکشد .

وحشت حیوانات از عذاب کافر

جابر می گوید که پیامبر (ص) فرمود : قبل آز آن که به مقام پیامبری برسم شتر و گوسفندی می چراندم ، هیچ پیامبری نیست مگر این که چوپانی کرده باشد گاهی می دیدم که شتر و گوسفند در جای خود مستقر هستند و هیچ چیزی در اطراف آنها نبود که انها را بترساند ، ناگهان می دیدم که آنها یکباره هراسان از جای خود حرکت می کردند و به هوای جستند ، با خود می گفتم : راز هراس و جست و وخیز ناگهانی این حیوانات چیست ؟ هنگامی که به پیامبر رسیدم جبرئیل برای من چنین گفت : وقتی کافر بمیرد ، آنچنان ضربه به او می زنند که تمام مخلوقاتی را که خدا آفریده است از آن ضره وحشت زده می شوند مگر طایفه حق و انس ، گفتم پس این اضطراب ناگهانی حیوانات ، به خاطر ضربت خوردن کافر است . فنعوذبالله من عذاب القبر .

پس پناه می برم به خدا از غذاب قبر

محدود بودن دوارن برزخ

ما باید این نکته را بدانیم که دوران برزخ هم مثل دنیا سپری خواهد شد و با تمام شدن آن قیامت فرا خواهد رسید ، یعنی شروع عالم برزخ از هنگام مرگ است و تا قیامت ادامه دارد .

خدای تعالی در آیه ای می فرماید : (عذابی سخت فرعونیان را احاطه کرد ، آنان هر صبح و شام بر آتش عرضه می شوند و روزی  که قیامت بر پا شود گفته می شود که فرعونیان را در سخت ترین عذاب افکنید ) ظاهر آیه دلالت دارد که شدید ترین عذاب آنان ، در قیامت است ، پس قبلا در برزخی محدود و منتهی به قیامت در عذاب الهی به سر می برند که سختی آن به اندازه عذاب قیامت نخواهد بود ، و روایتی نیز محدود بودن برزخ را روشن می سازد .

ابوبصیر می گوید که امام صادق (علیه السلام ) فرمودند : (أرواح مؤمنان بر درختی از بهشت قرار دارد که از طعام آن تناول می کنند و از شراب آن می نوشند و می گویند : پروردگارا قیامت را برپا دار و آنچه را به ما وعده داده ای وفا نما و ما را به گذشگانمان از پیامبر و از اوصیاء و صالحان ملحق فرما ) این روایت گویا این حقیقت است که مؤمنان در برزخ برپائی قیامت را می طلبند تا به خواست هایشان برسند ، پس معلوم می شوند که برزخ جایگاه همیشگی آنان نیست و فقط تا قیامت ادامه دارد ، به عکس ارواح کفار و مشرکان آرزوی آن را دارند که مبادا قیامت تحقق یابد و حالشان از برزخ بدتر شود و از خدای خواهند تا قیامت را تحقق نبخشد .

امکان افزایش نعمت یا عذاب برزخی

از مباحث گذشته به دست آمد و فهمیده شد که پس از منتقل شدن به عالم برزخ هم رزق روزی دنیوی آدم قطع می شود و هم امکان بازگشت به دنیا حهت انجام دادن أعمال صالح را ندارد ، ولی نکته مهم این است که انسان پس از مرگ نیز ممکن است از نتیجه اعمال قبلی خود در دنیا برخوردار شود ، به این معنا که آثار أعمالی که قبلا در دنیا انجام داده هنوز وجود داشته باشد و همین آثار موجب افزایش نعمت ها یا عذاب برزخی او شوند .

در قرآن کریم خداوند تعالی می فرمایند : همانا مائیم که مردگان را زنده می کنیم و آن چه را که از پیش فرستا ده اند با آثار و اعمالشان می نویسیم و  هر چیزی را در لوح محفوظ بر می شماریم .

و در روایاتی نیز که از پیامبر اکرم (ص) آمده است : (هرکس سنت نیکوئی را پایه گذاری کند هم پاداش سنت گذاری خود و هم پاداش عمل کنندگان به آن را دارد ، بدون این که چیزی از پاداششان کم شود . )

امام باقر (علیه السلام) نیز در روایتی می فرمایند : ( بنده ای از بندگان خدا که سنت هدایت را پایه گذاری کند ، پاداش عمل کنندگان به آن را خواهد داشت ، بدون اینکه از پاداش عاملان به آن کم شود و کسی از سنت گمراهی را بناء نماید ، وزر و بدختی عاملان به آن را خواهد داشت ، بدون این که از آنان چیزی کم شود . )

معاویه بن عمار می گوید : از امام صادق (علیه السلام ) پرسیدم : چه چیزی بعد از مرگ انسان به سوی او جاری می شود و به او ملحق می گردد ؟ امام در جواب فرمودند : حجی که از طرف او انجام دهند ، صدقه ای  که از طرف او بدهند ، و روزه ای که از طرف او بگیرند .

وجود صبح و شام در برزخ

آیا عالم برزخ هم مانند عالم دنیا روز و شب دارد ؟ اگر چنین است . کیفیت آن چگونه است ؟ آیا همانند صبح و شب دنیوی است ؟ بعضی از آیات دلالت می کنند که برزخ هم دارای صبح وشب است : (و فرعونیان را عذابی سخت احاطه کرد و هم اکنون نیز هر صبح و شام بر آتش عرضه خواهند شد و در روز قیامت گفته می شود آل فرعون را در شدیدترین عذاب وارد کنید . )

این آیه شریفه با صراحت از وجود صبح و شام برزخی سخن می گوید :

مرگ در برزخ

روشن است که مردن در دنیا ، به معنای خروج نفس و انتقال آن به عالم برزخ است . آیا در عالم برزخ هم مانند دنیا مرگ وجود دارد ؟ ا ارواح بدون اینکه مرگی عارضشان گردد ، به صحنه ی قیامت وارد می شوند ؟ ممکن است برای اثبات ادعای وجود مرگ در عالم برزخ به برخی آیات قرآنی تمسک کرد. 

آیه 10 و 11 سوره غافر (همانا کسانی که کافر شدند ، نداش شنوند که تحقیقا خشم الهی از خشم شما بر خودتان به هنگامی که به ایمان آوردن دعوت می شوید ، ولی کفر می ورزیدید ، بزرگتر است . آنان میگویند : پرودگارا دوباره ما را می راندی و دوباره زنده کردی ، ما اعتراف به گناهانمان داریم ، پس آیا راهی برای خارج شدن هست ؟ )

در این آیه ، آنان مسئله دوبار می راندن و دوبار زنده کردن را مطرح می کنند ، مراد از این کلام چیست ؟ و کجا چنین میراندن و زنده کردنی صورت گرفته است ؟ مراد از این کلام چیست ؟ در این صورت باید از قبل حیاتی وجود داشته باشد تا مردن صدق کند ، به همین چهت می توان گفت : مردن اول همان مردن در دنیا است که روح از بدن خارج می شود و احیای اول ورود به برزخ است . مراد از میراندن دوم هم ، مردن در برزخ و قبل از تحقق قیامت است و احیای دوم ورود روح به صحنه ی قیامت و برانگیخته شدن انسانها است .

برخی از تفاوت های بزرخ و قیامت

از بررسی آیات شریفه و روایات مربوط به آخرت می توان استفاده کرد که برزخ و قیامت تفاوت های اساسی دارند ، جستجوی همه آیات و روایات این موضوع و دستیابی به همه تفاوتها کار آسانی نیست ؛ ولی بیان بعضی از این تفاوت ها خالی از لطف نیست .

1 ـ روح مجرد انسان در برزخ به جسم برزخی و قالب مثالی داخل می شود ، اما در قیامت به همان بدن دنیوی انسان تعلق می گیرد و معاد ، جسمانی خواهد بود . آیات فراوانی هم بر این مسأله دلالت می کنند : ( و برای ما مثلی زد در حالی که خلقت خود را فراموش کرده است ، گفت : کیست که این استخوان ها را زنده نماید در حالی که پوسیده شده اند . بگو آن کس که برای اولین بار آنها را ایجاد کرد و او نسبت به هر آفرینش داناست . )

ملاحظه می کنید که آیه شریفه به طور واضح بیانگر این معناست که روح در قیامت به همین بدن پوسیده و از هم فرو پاشیده تعلق خواهد گرفت ، پس با نابودی و کوچ آن از بدن ، برزخ انسان شروع می شود و با حلول دوباره آن ، قیامت او آغاز می گردد .

2 ـ انسانها به طور متناوب و تدریجی به برزخ وارد می شوند و در واقع برزخ ، به منزله اتاق انتظاری است که قرار است همه در آن حضور یابند تا مقدمات تحقق قیامت  و برانگیخته شدن افراد فراهم شود ؛ اما در قیامت ، اولا انسانها از دل زمین متولد می شوند و ثانیا به طور ناگهانی و جمعی محشور می شوند و آیات فراوانی دلالت بر این مطلب دارند .

آیه 51 سوره یس ( ور صور دمیده می شود ، پس ناگهان همه آنها از قبر به سوی پروردگارشان شتابان می روند )

آیه 55 سوره حج (تا هنگامی که ناگهان قیامت انجام شود ، گویند تاسف و حسرت بر ما درباره آن چه که نسبت به آن کوتاهی کردیم .)

3 ـ ورود به برزخ نیاز به مقدماتی ندارد ، بلکه با قبض روح آدمی به دست فرستادگان الهی شروع می شود ، بدون اینکه به علامتی نیاز داشته باشد ، اما قیامت علامتهائی دارد که پس از وقوع پیوستن آخرین آنها (نفخه صور دوم ) تحقق پیدا می کند .

4ـ عذاب برزخی به مراتب سبک تر از عذاب قیام است ، و در روایتی نیز از امام صادق (علیه السلام ) آمده است : ( به درستی که قبر هر روزی سخنی دارد ، می گیوند : من خانه غربتم ، من خانه وحشتم ، من خانه کرم هایم ، من قبرم ، من باغی از باغ های بهشت یا گودالی از گودال های آتشم )

5 ـ برزخ محدود است و تا قیامت ادامه دارد ، اما پس از تحقق قیامت ، مؤمنان برای همیشه در بهشت و کافران برای ابد در جهنم خواهد ماند

6 ـ از آیات فراوانی و روایات زیادی مسأله شفاعت در قیامت استفاده می شود ، و کسی هم منکر آن نیست ، البته شفاعت شافعان شامل کسانی می شود که شایستگی آن را دارند ، اما از بعضی روایات استفاده می شود که شفاعت در برزخ به گستردگی شفاعت در قیامت نیست ، بلکه محدود است ، عمربن یزید گوید : به امام صادق (علیه السلام ) عرض کردم من از شما شنیدم که می فرمودید ، شیعیان مادر بهشت هستند ، هر چند هم گناهکار باشند ، فرمودند : آری ، این چنین است ، به خدا همه آنها در بهشت هستند ، عرض کردم ، فدایت شوم ، گناهان فروان و کبیره اند ، اما در قیامت همه شما در ا ثر شفاعت پیامبر (ص) که ام او اطاعت می شود یا وحی پیامبر داخل بهشت خواید شد ، ولی من درباره برزخ شما نگرانم . عرض کردم : برزخ چیست ؟ فرمودند : قبر است از عالم مرگ و هنگام مردن انسان تا هنگامی که قیامت به پا شود .

7 ـ سؤال در برزخ یا همگانی نیست و یا اگر هست ، فقط عقادی سؤال می شود ف اما سؤال در قیامت همگانی است و حتی از انبیای خدا هم می پرسند .

آیه 6 سوره اعراف ( بدون شک از کسانی که پیامبران برایشان فرستاده شدند ، سؤال خواهیم نمود هر آینه از رسولان هم سؤال خواهیم کرد .)

8 ـ بازگشت از برزخ به دنیا امکان پذیر است (رجعت ) و این در حالی است که بازگشت از قیامت به دنیا به هیچ وجه امکان پذیر نمی باشد .

9 ـ قیامت ویژگی هائی دارد که هیچ کدام یافت نمی شود ، از جمله تجمع همه مردم در عرصه محشر ، محکمه عدل الهی ، محاصمه بعضی افراد با یکدیگر ، رسیدگی دقیق همه اعمال کوچک و بزرگ انسان و وجود میزان و ...

البته همان طور که قبلا اشاره شد تفاوت برزخ و قیامت بیش از موارد مذکور است که بررسی مفصل همه آنها از حوصله این نوشتار خارج است .

بدن برزخی

از مباحث گذشته به دست آمد که روح آدمی پس از خروج از بدن معلوم نخواهد شد ومستقل از بدن در عالمی دیگر به حیات ادامه خواهد داد ، ما معتقدیم که روح پس از قطع علاقه از بدن مادی به بدن برزخی که به این بدن شباهت دارد تعلق می گیرد.

در روایت حسنه ای ابوولادحناط گوید : به امام صادق (علیه السلام ) عرض کردم : فدایت گردم ، نقل می کنند که ازواح مؤمنان در چینه دان مرغان سبز رنگی در اطراف عرش هستند ، امام فرمودند : نه ، مؤمن نزد خدا گرامی تر از آن است که روحش را در چینه دان پرنده ای قرار دهند ، ولی در بدن هائی همانند بدن خودشان قرار داده می شوند .

ملاقات برزخیان با یکدیگر

شاید ابتدا به ذهن افراد نا آشنای به روایت ، خطور کند که هر کس پس از مرگ ، در عالمی به نام برزخ به سر می برد و در آن جا هیچ گونه اطلاعی از سایر برزخیان ندارد ، بلگه در عالم بی خبری نگهداری می شود تا در قیامت بر پا شود  ولی بر خلاف چنین ادعائی از روایات معصومین (علیهم السلام ) استفاده می شود که آنان در عالم برزخ با یکدیگر ارتباط دارند و یکدیگر را می شناسند و به دیدار یکدیگر نیز می روند .

در روایتی که حمادبن عثمان از امام صادق (علیه السلام ) نقل می کند ، حضرت در جواب این سؤال که آیا ارواح مؤمنان با یکدیگر ملاقات می کنند ؟ فرمودند : بله ، و از یکدیگر سؤال می کنند و یکدیگر را می شناسند و هنگامی که یکی از آنها را دیدی می گوئی فلانی است .