آنچه می خوانید تحقیق و پژوهش آقای محمد صباغی  می باشد

مقدمه:

مسئله توحید از مهمترین مسائلی است که در عقائد شیعه مطرح است . در اهمیت این مسئله باید گفت اولین بحثی است که بعد از اثبات واجب الو­جود مطرح و مورد بررسی واقع می­شود و در صورت اثبات صفاتی دیگر نیز در ضمن آن اثبات می­شود . در این جا ابتدا معانی لغوی و اصطلاحی توحید را بیان می­کنیم سپس اقسام شرک را در برابر هر یک از آنها ذکر می­کنیم ، سپس تفاوت أحد و واحد و چند بحث دیگر را مورد بررسی قرار می­دهیم . نکته ای در اینجا باید بگوییم و آن اینکه در اثبات توحید نمی توان از دلائل نقلی استفاده کرد و لذا تنها از دلائل عقلی واضح استفاده می­کنیم .

1 ـ معانی لغوی و اصطلاحی توحید :

کلمه توحید در لغت به معنای یگانه دانستن و یکتا شمردن آمده است و در اصطلاح دارای معانی متفاوتی است که به بیان آنها می­پردازیم :

1 ـ توحید ذاتی :

واجب الوجود یکی بوده و ما دو واجب الوجود مستجع جمیع صفات نداریم و همچنین خدا بسیط بوده و دارای هیچ گونه ترکیبی نیست نه ترکیب ذهنی و عقلی و نه ترکیب خارجی . [1]

در قرآن کریم نیز آیاتی ذکر شده که دلالت بر توحید ذاتی می­کنند .

الف : قل هو الله أحد . [2]

ب : هو الله الذی لااله الا هو . [3]

در برابر توحید در ذات شرک در ذات است ، در بین گذشتگان معلوم نیست که آیا معتقد به دو ذات واجب بوده اند یا خیر ، اما در مورد زردشتیان می­گویند معتقد به دو ذات واجب الوجود هستند و می­گویند ما یک خالق نور داریم و یک خالق ظلمت . البته این مسئله باید مورد بررسی قرار گیرد .

بررسی علل شرک و چند خدایی :

علل شرک و چند خدایی را می­توان در چند چیز خلاصه کرد :

1 ـ مشاهده تنوع و گوناگونی پدیده ای جهان و به وجود آمدن این توهم که هر کدام تحت تدبیر خدای خاصی قرار دارند چنانچه در مورد زردشتیان بیان شده که این گروه معتقد به خالق نور و ظلمت بوده اند . [4]

2 ـ تأثیر نور خورشید و ماه و ستارگان براشیاء زمینی که چنین توهمی را به وجود آورده که آنها نوعی ربوبیت نسبت به پدیده های زمینی دارند .

3 ـ میل به داشتن معبودی ملموس و محسوس که در نهایت موجب پرستش بتها شد .

4 ـ اغراض خود خواهانه قدرتمندان و ستمگران که موجب سوء استفاده از افکار و عقائد ساده لوحانه مردم شد که برای توسعه قدرت خود افکار شرک آمیز به مردم القاء می­کردند .

بنابراین اساس عقاید شرک آمیز اعتقاد به ربوبیت موجودی غیر از خدای متعال می­باشد حتی بسیاری از مشرکان به یگانگی خدای متعال ایمان داشتند لکن در مرتبه دوم قائل به خدایانی می­شدند که اراده جهان را بر عهده داشتند .

2 ـ توحید صفاتی

خداوند دارای دو نوع صفت می­باشد :

الف : صفت ذات : صفاتی هستند که در انتزاع آنها ذات خدا کافی بوده و نیز به غیر نمی باشد مثل علم و حیات و قدرت

ب : صفت فعل : صفاتی هستند که در انتزاع آنها ذات الهی کافی نیست و نیاز به غیر می­باشد اگر چه آن یر همان فعل خدا در خارج است .

صفات ذات عین ذات بوده و هیچ دوگانگی و تفاوت با ذات ندارند .

صفات ذات خدا از ازل با او بوده و تا ابد با او می­باشند اما در مورد ما صفاتمان از ابتدا با ما نبوده اند مثل علم که ابتدا عالم نبودیم و سپس عالم شدیم .

با توجه به مقدمات مراد از توحید صفاتی :

مراد این است که ما در خارج یک ذات داریم که دارای جمیع صفات است به عبارت دیگر تنها صفات او عین ذات او می­باشد بلکه هر صفتی عین صفت دیگر می­باشد .

مسئله توحید صفاتی محل جدایی شیعه از اشاعره و معتزله می­باشد ، چرا که آنها نتوانستند این مطلب را درک کنند لذا به بیراهه رفتند.

اقوال در صفات خدای تعالی :

1ـ معتزله : ذات خدای متعال متصف به شیئی از صفات نمی شود ، زیرا او بسیط محض است در حالی که اتصاف او به صفات مختلفه موجب تکثر در ذات می­شود و این خلف است :

به بیان منطقی :

صغری : اتصاف خدای متعال به صفات مختلفه موجب تکثر در ذات او می­شود

کبری : و اللازم باطل نتیجه : فالملزوم مثله .

معتزله تمام استعمالات قرآن دال بر صفات خدای تعالی حمل بر مجاز می­شوند .

اشکالات قول معتزله :

1 ـ خلو ذات از صفات کمالیه عین نقص می­باشد در حالیکه مناسبتی با اطلاق و بی نهایتی او ندارد .

2 ـ حمل استعمالات حقیقی قرآن بر مجاز صحیح نیست .

3ـ در قرآن آیاتی وجود دارد که تصریح به خلاف قول معتزله دارد : قل ادعو الله او ادعو الرحمن ایّاما تدعوا فله الأسماء الحسنی * ولله الأسماء الحسنی فادعوه بها *

وجوه استدلال به آیه :

1 ـ تعلیل شیئی به شیء دیگر ظهور بلکه صراحت دارد در این نکته که علت امر واقعی است پس تعلیل خواندن خدا به اینکه برای او أسماء حسنی است نشان می­دهد که علت امر واقعی است .

2ـ نفی اضداد رجوع به اثبات اوصاف می­کند زمانیکه اضداد از صفاتی باشند که سومی ندارند .

چرا که نفی هر ضدی ملازم وجود دیگری است ، زیرا ارتفاع ضدین ممکن نیست چنانکه اجتماع آنها ممکن نیست ، لذا اگر صفت جهل را از او نفی کردیم ضرورتا علم برای او اثبات می­شود .

اگر گفتیم تقابل بین علم و جهل یا قدرت و عجز تقابل سلب و ایجاب است مطلب فوق ثابت می­ماند چرا که نقیضین لایجتمعان .

2 ـ اشاعره : ذات خدای متعال متصف به صفات می­شود اما صفات او زائد بر ذات می­باشند به خاطر مغایرت هر صفت با موصوفش و چون صفات او از قدیم با او هستند مانند موصوف واجب می­باشند لذا قائل به قدماء ثمانیه شده اند . [5]

اشکالات قول اشاعره :

1 ـ لازمه اش تعدد واجب الوجود واز بین رفتن وحدت ذاتیه است که باطل است .

2 ـ لازمه اش افتقار و احتیاج ذات به صفات زائده است که مخالف غنی علی الطلاق بودنش است.

3 ـ لازمه اش محدودیت ذات است که باطل است لأنّه کمال مطلق .

3ـ شیعه : صفات عین ذات هستند و هو قول الحق .